Çevre Analizlerinde Hakem Laboratuvar

Çok kısa denilebilecek bir geçmişe sahip olmasına rağmen çok hızlı yol alan ve Avrupa seviyesinde ilerleyen bir sektör olmasına rağmen bilinmeyen, çevre geleceği açısından büyük önem arz eden Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları’nı bu alanın başlangıcını oluşturan Laboratuvar Ölçüm ve İzleme Daire Başkanı Soner Olgun ile konuştuk.

Çevrenin korunması, geliştirilmesi, temizlenmesine ilişkin plan ve projeleri gerçekleştirmek, çevre ile ilgili araştırma, inceleme, laboratuvar çalışmaları ve analizleri yapmak için Çevre Referans Laboratuvarları’nın kurulduğunu dile getiren Olgun’un çevre laboratuvarlarının uluslar arası arenada ki konumuna, sektörel gelişmelere, yasal izlenmelere, denetimlere ve daha birçok konuya dair görüşlerine başvurduk.

  1. 1.       İlk çevre ölçüm ve analiz laboratuvarı olma özelliği gösteren Çevre Referans Laboratuvarı hakkında bilgi verir misiniz?

Çevre Referans Laboratuvarı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü, Laboratuvar Ölçüm ve İzleme Daire Başkanlığı bünyesinde faaliyet gösteren; çevrenin korunması, geliştirilmesi, temizlenmesine ilişkin plan ve projeleri gerçekleştiren, çevre ile ilgili araştırma, inceleme, laboratuvar çalışmaları ve analizleri yapan çevre alanında Türkiye’de tek referans laboratuvardır.

Kurulduğu 1998 yılından bu yana hizmetlerini daha kaliteli, etkili ve uluslararası akreditasyon şartlarının gerektirdiği kurallar çerçevesinde yürütebilmek amacıyla altyapısını, cihaz ve ekipmanlarını yenileyerek, sürekli olarak gelişme göstermektedir.

Laboratuvarımız, merkez ve taşra teşkilatından veya Bakanlık dışından ihtiyaç duyulan izin/lisans/denetim amacıyla alınan numunelerinin analiz/ölçümlerini yapmakta, sonuçlarını rapor etmektedir. Çevre Referans Laboratuvarında su, atık su, toprak, sediment, arıtma çamuru, katı atık, deniz suyu, atık yağ, kömür, sıvı yakıt ve prina analizleri yapılmaktadır. Numune alma ve analiz işlemleri, aralarında ICP-OES, GC-ECD, GC-FID-HS, FTIR, IC ve GC-HRMS gibi cihazların ve 4 adet Mobil Su ve Atık Su Analiz Laboartuvarı ile 1 adet botun da bulunduğu çok sayıda cihaz ve ekipman kullanılarak gerçekleştirilmektedir.

220’si akredite olmak üzere, 250’nin üzerinde parametrenin analizi yapılmakta ve çalışılan parametre sayısının sürekli olarak artırılması planlanmaktadır.

Referans laboratuvar olmanın gereklerini yerine getirerek altyapının güçlendirilmesi, Çevre Mevzuatında yer alan parametrelerin analizlerine yönelik AR-GE çalışmalarının yapılmasına imkan sağlayacak modern bir laboratuvar oluşturulması ve sektöre öncü olunması gayesiyle laboratuvarımıza yatırımlar yapılmaktadır. 2013 yılında başlayan çalışmalarla laboratuvarımızın mevcut bölümleri yenilenmiş, bunun yanı sıra Dioksin-Furan Analiz Laboratuvarı, ED-XRF Analiz Laboratuvarı, Yeterlik Test Laboratuvarı, AR-Ge Laboratuvarı gibi yeni bölümler eklenmiştir.

  1. Hangi konularda ve kimlere numune alma eğitimi veriliyor?

Tüm analiz işlemlerinde sonuçları etkileyen en önemli faktör, analizi yapılacak numunenin doğru şekilde alınmasıdır. Laboratuvarda uygulanan analiz teknikleri ne kadar doğru olursa olsun, uygun yöntemlerle alınmayan ve uygun koşullarda muhafaza edilmeyen numunelerin analiz sonuçları gerçeği yansıtmayacaktır. Bu nedenle, laboratuvar analizlerinin en önemli basamağı olan numune alma işleminin belirli teknik eğitime sahip kişilerce yapılması gerekmektedir.

Laboratuvar Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı tarafından, her yıl İl Müdürlüklerimize ve özel laboratuvarlara “Su, Atık Su, Toprak, Arıtma Çamuru, Katı Atık, Atık Yağ ve İzolasyon Sıvılarından Numune Alma” konularında, konusunda uzman teknik personelimiz tarafından eğitimler verilmekte, eğitimler sonucunda sınav düzenlenerek başarılı olan katılımcılar sertifikalandırılmaktadır. 2008 yılından bu yana devam eden eğitimlerde 2000’in üzerinde katılımcı sertifikalandırılmıştır.

  1. 3.       Bu sektörde hizmet veren laboratuvarların uyması gereken standartlar nelerdir? Bu standartların karşılanmaması durumunda ne gibi yaptırımlar söz konusudur?

Çevre Mevzuatı kapsamında hizmet veren ya da vermek isteyen özel ya da kamu laboratuvarlarının uyması gereken kurallar, şartlar ve standartlar; 25 Aralık 2013 tarih ve 28862 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış olan    Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları Yeterlik Yönetmeliği” ile belirlenmiştir. Yönetmelik sekiz bölümden oluşmakta ve belge başvurusundan, laboratuvarların yükümlülüklerine, laboratuvarın fiziksel şartlarından, personelin haiz olması gereken teknik özelliklerine kadar tüm şartları içermektedir. Aynı zamanda laboratuvar denetimi, belge askı ya da iptalleri veya ceza puanı uygulamasına kadar tüm şartlar, ilgili yönetmelikte yer almaktadır. Aranan şartlar ya da standartlara uyulmaması durumunda, uygulanacak yaptırımlar da Yönetmeliğin 38, 39, 40 ve 41. maddelerinde uygunsuzluk durumuna göre detaylandırılmıştır. Bu yaptırımlar; ceza puanı uygulanması, kapsam veya parametrenin askıya alınması, belgenin askıya alınması ve belge iptaline kadar çeşitlilik göstermektedir. 

  1. 4.       Laboratuvarların denetimleri nasıl gerçekleştirilmektedir?

                      Her yılın başında “Planlı Denetim Programı” oluşturulup bu denetimlerin yapılması sağlanmakta,  ayrıca laboratuvarlara haber verilmeksizin genellikle şikayet nedeniyle ya da kontrol amaçlı olarak ani denetimler yapılmaktadır. Planlı ve ani denetimlerde tespit edilen ve Denetim Tutanağı’na yazılan bulgular, yönetmelikte ceza puanına karşılık gelen bir durumu içeriyorsa, ceza puanı işletilmektedir. Laboratuvarların denetimleri Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları Yeterlik Yönetmeliği Madde 35, 36 ve 37 kapsamında gerçekleştirilmektedir.

Bunların dışında kapsam genişletme, belge yenileme gibi laboratuvar başvurusu üzerine yapılan yerinde incelemelerde ceza puanı uygulanmamakta, eksikliklerini tamamlamaları için laboratuvarlara 3 ay süre tanınmaktadır.

Uzaktan denetim kapsamında, her yıl en az iki kez olmak üzere değeri Laboratuvarımızca bilinen yeterlilik test numuneleri, yetkili laboratuvarlara gönderilmekte ve sonuçlar uluslararası standartlara dayanan istatistiki değerlendirmelere göre raporlanmaktadır. Sonuçların laboratuvarlara duyurulmasının ardından yönetmelik gereği yaptırımlar uygulanmaktadır.

  1. 5.       Ölçüm ve analiz sonuçları ile ilgili anlaşmazlık durumunda özel sektörde yer alan laboratuvarları yetkilendiren bir kurum olarak çevre referans laboratuvarı nasıl bir yol izlemektedir?

Çevre Referans Laboratuvarı, çevre analizleri konusunda hakem laboratuvar konumunda olup, ihtilaflı numuneler ve mahkemelik hususlarda laboratuvarımızda yapılan analiz sonuçları nihai sonuç olarak kabul edilmektedir.

  1. 6.       Çevre Referans Laboratuvarı ile ülkemizdeki hava, su, toprak kirlilik değerleri aşım takibi yapılıyor. Bu sürecin nasıl işlediği ve kirlilik aşımlarında nasıl bir yol izlendiği konusunda bilgi verir misiniz?

2005 yılında kurulan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’na bağlı istasyon sayısı 2015 yılında 195’e yükselmiştir. İstasyonlardan elde edilen saatlik ortalamalar şeklindeki ölçüm verileri özel bir ağ üzerinden Daire Başkanlığımızın Veri İşletim Merkezi’ne aktarılarak izlenmektedir.

Bu merkezde cihazların kalibrasyon ve alarm bilgileri göz önüne alınarak veriler üzerinde doğrulama çalışması yapılmaktadır. Buna göre değerlendirilen verilerle aylık ve yıllık raporlar hazırlanmakta ve izleme ağından elde edilen ham veriler http://www.havaizleme.gov.tr adresinde eşzamanlı olarak yayınlanmaktadır. Her ayın bitiminde yapılan veri doğrulama çalışmalarının ardından, doğrulanmış veriler web sitesine aktarılmaktadır.

İzleme verileri aylık olarak Mevzuatın sınır değerleriyle kıyaslanmakta ve oluşturulan bültenler halkın kullanımına sunularak, kirliliğin yüksek olduğu illerde ilgili kurum ve kuruluşlar uyarılmaktadır.

Laboratuvarımızca Evsel ve Endüstriyel Kirlilik İzleme Programımız kapsamında Ergene, Gediz, Küçük Menderes, Bakırçay, Sakarya ve Susurluk Havzaları olmak üzere toplam 6 havza ve 83 noktada mevsimsel su kalitesi izleme çalışmaları yürütülmektedir. Havzalarda yer alan nehirlerden alınan numunelerin analizleri, Mobil Su ve Atık Su Analiz Laboratuvarları ile Çevre Referans Laboratuvarında yapılmakta; analiz sonuçlarına göre elde edilen veriler, “Yerüstü Su Kalitesi Yönetmeliği” kapsamında değerlendirilerek, nehirlerimizin su kalite sınıfları belirlenmektedir.

Ayrıca tüm denizlerimizde toplam 269 noktada bütünleşik kirlilik izleme çalışmaları yapılmakta ve 9 noktada mikroplastik ve 22 noktada radyoaktivite izlenmektedir. 

  1. 7.       Çevre ölçüm ve analiz laboratuvarlarının firmalarına bakanlık tarafından belirlenen asgari fiyat tarifesini uygulamak zorundadırlar. Bu işlemin takibi nasıl gerçekleşmektedir. Kurala uyulmaması durumunda nasıl bir prosedür uygulanmaktadır? 

Laboratuvarlar, ÇED çalışmaları kapsamında yapılanlar da dâhil olmak üzere çevre mevzuatına esas teşkil edecek ve sonuçları Bakanlığa veya Bakanlık tarafından denetim yetkisi devri yapılmış resmi kurum ve kuruluşlara ibraz edilecek izin, lisans, iç izleme ve denetime ilişkin ölçüm ve analizlerde, Bakanlıkça belirlenen asgari fiyat tarifesine uymak zorundadırlar. Asgari Fiyat Tarifesine uyulup uyulmadığının takibi planlı ve ani denetimlerde fatura kontrolü ile yapılmaktadır. Uyulmadığının tespiti halinde, Laboratuvara “Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Yönetmeliği” gereği cezai yaptırım olarak 50 ceza puanı uygulanmaktadır.

  1. 8.       Ortaya çıkış tarihine baktığımız zaman yeni bir alan olmasına rağmen hızla ilerleyen bir çevre ölçüm ve analiz laboratuvarları sektörü görüyoruz.  Bu sektörün gelişimi hakkında neler söylersiniz?

Ülkemizde faaliyet gösteren çevre ölçüm ve analiz laboratuvarları; gelişen Çevre Mevzuatı, Bakanlığımızın bu konudaki çalışmaları ve sektörün yeni teknolojileri yakından takip etmesi gibi nedenlerle son 10 yılda büyük gelişme kaydetmiştir. Ülkemiz Çevre Mevzuatı gereği ölçülmesi gereken çevre kirleticileri parametrelerinin çeşitliliği açısından birçok Avrupa ülkesi ile aynı seviyede bulunmaktadır. Ülkemiz ölçüm ve analizler konusunda bir kaç parametre haricinde dışa bağımlı değildir.

Mevcut laboratuvarlar ülkemizin ölçüm ve analiz ihtiyacını karşılamak ve gelişen Çevre Mevzuatı çerçevesinde kapsam genişletmesi başvuruları yapmakta ve bu talepleri Bakanlığımızca değerlendirilerek sonuçlandırılmaktadır.  Bu gün 160 laboratuvar ile ülke ihtiyacına cevap verilmekte olup, bu sayı her yıl artış göstermektedir. Bu çerçevede hem laboratuvar sayısı hem de ölçülen parametre açısından laboratuvar sektöründe gelişmenin devam ettiği söylenebilir.

  1. 9.       Çevre Referans Laboratuvarının ve ülkemiz çevre laboratuvarları sektörünün uluslararası arenadaki durumu nedir?

Çevre Referans Laboratuvarı, kuruluşundan bu yana sektörde öncü ve örnek bir laboratuvar olma hedefi ve bunun getirdiği sorumluluk bilinci ile hizmetlerini devam ettirmekte ve sürekli gelişme göstermektedir.

Ülkemizde yıllardır eksikliği göze çarpan dioksin ve furanların analizine yönelik olarak, geçtiğimiz yıl hizmete alınan Dioksin-Furan Analizi Laboratuvarı ile laboratuvarımızın birçok bölümü gerek kullanılan cihazlar gerekse laboratuvar altyapısı olarak uluslararası düzeydedir. Laboratuvarımızın kalan bölümleri için de 2016 yılında revizyonlar tamamlanması hedeflenmektedir.

Ayrıca Çevre Mevzuatı çerçevesinde, ihtiyaç duyulan tüm parametrelerin analizinin laboaratuvarımızda yapılması ile ilgili olarak çalışmalarımız devam etmektedir. 

  1. 10.   Çevre laboratuvarı sektöründe yatırım yapmak isteyen girişimcilere neler söylersiniz? Yatırım öncesi ve sonrası nelere dikkat etmelidirler?

Çevre laboratuvarı sektöründe yatırım yapmak isteyen girişimciler, öncelikle hangi alanda çalışacaklarına karar vermek durumundadır. Bu çerçevede laboratuvar sektörüne yatırım yapacak kişilerin boşluk analizi yapmalarında fayda görülmektedir. Bazı illerimizde halen yetki almış laboratuvar bulunmamaktadır. Diğer taraftan laboratuvarın kalitesi, kullandıkları cihazlardan önce çalışacak teknik personelin bilgisi ve tecrübesi ile ilgilidir. Laboratuvarın faaliyet göstereceği konular ile ilgili olan değişik meslek gruplarından teknik personel oluşturulması, kuruluş aşamasında önem taşıyan konulardandır. Bu çerçevede yeni kurulacak laboratuvarlarda çalışanların tecrübeli olması, laboratuvarın hazırlayacakları raporların kalitesinin yüksek olması için de önemlidir. Laboratuvarların Bakanlığımızdan yetki aldıktan sonra kalitelerini devam ettirmek için Çevre Mevzuatında yer alan yükümlülüklerine uygun olarak faaliyet göstermeleri ve ölçüm ve analiz konusundaki gelişmeleri takip etmeleri gerekmektedir.

  1. 11.   Çevre Laboratuvarları özelinde yeni proje ya da uygulamalar olacak mı? Çevre Referans Laboratuvarları’nın bu alanda gelecek projeleri nelerdir?

Çevre Referans Laboratuvarının misyonu gereği, ülkemizde özel laboratuvarlar tarafından yapılamayan analizlerin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütüyoruz. Yapmış olduğumuz tespitlere göre, ülkemizde analiz ihtiyacına cevap verilmesi noktasında problem yaşandığını tespit ettiğimiz tehlikeli atık analizleri konusunda araştırma çalışmaları yapıyoruz. Bu konu hakkında dünyadaki en son gelişmeleri inceleyip, Atık Tanımlama Sistemi konusunda kullanılan en modern teknolojiyi kullanarak Çevre Referans Laboratuvarımıza yeni bir ünite daha eklemeyi hedefliyoruz.

14. Alıcı ortamlara her türlü kirletici yayan sanayi tesislerinin envanterini tutmak, havaya, suya ve toprağa verdikleri emisyon ve deşarjları izlemek ve bu tesislerin envanterinin tutulması konusunda yapılan çalışmalar nelerdir?

“Avrupa Kirletici Salım ve Taşıma Kaydı (E-PRTR) Tüzüğü”ne uygun bir kayıt sisteminin geliştirilmesi ve uyumlu mevzuatın çıkarılması için IPA–2013 programına “Türkiye’de E-PRTR Konusunda Kapasitenin Geliştirilmesi” başlıklı bir proje fişi sunulmuş ve bu öneri komisyon tarafından kabul edilmiştir. Proje tamamlandığında E-PRTR sistemi 81 ilimizi kapsayacak şekilde hazırlanmış olacaktır.

Söz konusu projenin ihale dokümanlarının hazırlanması süreci tamamlanmış olup, ihale sürecinin başlaması için Merkezi Finans ve İhale Biriminin gerekli hazırlıkları tamamlaması beklenmektedir. Projenin 2016 yılında başlaması ve 2018 yılında tamamlanması beklenmektedir.

15. Yaptıkları baca gazı emisyonları ile çevre kirliliğine yol açan sanayi tesislerin bacalarının sürekli olarak gerçek zamanlı izlenmesi için yapılan çalışmalar nelerdir?

03 Temmuz 2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliği Kontrol Yönetmeliği” Ek-3 ve Ek-5’te yer alan ilgili maddelere göre ilgili tesislerinin bacalarına sürekli emisyon ölçüm sistemleri kurması gerekmektedir. 12 Ekim 2011 tarihli ve 28082 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemleri Tebliği” ile bu sistemlerin kurulması, işletilmesi ve kalite güvence sisteminin oluşturulması için gerekli hükümler belirlenmiştir. 2014/2 sayılı “Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemleri Çevrimiçi (on-line) İzleme Genelgesi” ile de veri aktarımında tesislerin uyması gereken koşullar ve veri aktarımına başlamaları gereken son tarihler belirlenmiştir. Yukarıda bahsedilen mevzuat çerçevesinde tesislerin sürekli emisyon ölçüm sistemlerini kurma çalışmaları devam etmekte olup, şu anda 158 tesise ait 517 baca Bakanlığımızca online olarak izlenmektedir. 2017 yılında ise kapsamda yer alan tüm sanayi tesislerinin bacaları on-line izlenir hale gelecektir. Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemlerinin kalibrasyon çalışmalarını gerçekleştirebilecek 7 adet laboratuvar, Bakanlığımızca yetkilendirilmiştir.