Ülkeizde Hava Kalitesi İzleme Çalışmaları

Soner Olgun / Laboratuvar Ölçüm İzleme Daire Başkanı

Hızlı sanayileşme, nüfus artışındaki yüksek ivme, ekonomik sorunlar, kontrolsüz göç, plansız kentleşme gibi nedenlerle hayatın üzerindeki olumsuz etkileri giderek artan hava kirliliği, günümüzde gündelik hayatın tüm faaliyetlerinde yoğun olarak hissedilmektedir.

Hava kirliliği; havada katı, sıvı ve gaz şeklinde bulunan maddelerin, insan sağlığına ve ekosisteme olumsuz etkisi olacak miktar, yoğunluk ve sürede atmosferde bulunmasıdır.

Ülkemizde 1960’lı yıllar sonrası hava kirliliğine ilgi ve yaklaşımın arttığı gözlenmektedir. İlk olarak 1961 yılında Ankara’da Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi (RSHM) tarafından kükürtdioksit ve partiküler madde günlük ortalama konsantrasyon izlenmesi başlatılmış, yarı otomatik cihazlar ile başlayan bu süreç 1984 yılından itibaren saatlik ortalamalar verebilen tam otomatik cihazlara dönüşmüştür.

Hava kalitesinin izlenmesi görevi Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı’na aktarıldıktan sonra,  temiz hava politikalarının oluşturularak hava kalitesinin iyileştirilmesi için hava kirliliğinin doğru bir şekilde ölçülmesi amacıyla, Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından 2005-2007 yılları arasında 81 ilde hava kalitesi ölçüm istasyonları kurulmuştur. Bu istasyonlara ek olarak İstanbul Büyükşehir Belediyesine ait 10 adet, İzmir Büyükşehir Belediyesine ait 6 adet, Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı tarafından Ankara’da kurulan 8 adet ve Kocaeli Dilovası Organize Sanayi Bölgesi’ne ait 1 adet hava kalitesi ölçüm istasyonu da sisteme entegre edilerek Türkiye genelinde Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı oluşturulmuştur.   Ayrıca, Çevre ve Orman Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı arasında 16 Mart 2009 tarihinde imzalanan protokol kapsamında Ankara’da bulunan 8 adet hava kalitesi ölçüm istasyonu ve 3 adet mobil hava kirliliği ölçüm aracı Çevre ve Orman Bakanlığına devredilmiştir.

2015 yılında Samsun temiz hava merkezi için 20 ve Erzurum temiz hava merkezi için 15 istasyonun kurulması ile İzmir temiz hava merkezi için kurulacak olan 39 istasyondan 19’unun tamamlanmasıyla birlikte Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’na bağlı istasyon sayısı 229’a yükselmiştir. İlk olarak PM10 ve SO2 kirleticilerinin ölçümü ile kurulan Ağ’da 2016 yılı itibari ile PM10 ve SO2’ye ilave olarak NO, NO2, NOx, CO, O3, PM2.5, BTEX ölçümleri ve gravimetrik yöntemle ağır metal örneklemesi yapılmaktadır.

İstasyonlardan elde edilen saatlik ortalamalar şeklindeki ölçüm verileri özel bir ağ üzerinden Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ÇED İzin ve Denetim Genel Müdürlüğüne bağlı Laboratuvar, Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı’nın Gölbaşı/Ankara adresinde yer alan Veri İşletim Merkezine aktarılarak izlenmektedir. Bu merkezde cihazların kalibrasyon ve alarm bilgileri göz önüne alınarak veriler üzerinde doğrulama (validasyon) çalışması yapılmaktadır. Buna göre değerlendirilen verilerle aylık ve yıllık raporlar hazırlanmakta ve izleme ağından elde edilen ham veriler http://www.havaizleme.gov.tr adresinde eşzamanlı olarak yayınlanmaktadır. Her ayın bitiminde yapılan veri doğrulama (validasyon) çalışmalarının ardından, doğrulanmış veriler, web sitesine aktarılmaktadır.

Otoritelerin hava kalitesinin korunması ve iyileştirilmesi konusunda sorumluluklarının yanı sıra, halk sağlığını doğrudan etki eden bir konu olması sebebiyle, kamuoyuna iletişim araçları vasıtasıyla hava kirliliği güncel bilgilerini sunması da sorumlulukları arasındadır. Ancak farklı kirleticilere ait ölçümleri anlamak bu konuda çalışan bir biliminsanı için mümkün olsa bile genel halk ve yerel otoriteler için oldukça zor olmaktadır. Bu sebeple, hava kirliliğinin/hava kalitesinin durumunu kamuoyuna açıklarken halkın kolayca anlayabileceği bir sınıflama sistemi kullanılmaktadır. Tüm dünyada yaygın olarak kullanılan, Hava Kalitesi İndeksi (HKİ) denilen bu sınıflama sistemi ile havadaki kirleticilerin konsantrasyonlarına göre hava kalitesini iyi, orta, kötü, tehlikeli vb. şeklinde derecelendirme yapılmaktadır.

Ulusal Hava Kalitesi İndeksi, Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Ajansı (US EPA)’nın geliştirdiği hava kalitesi indeksini ulusal mevzuatımız ve sınır değerlerimize uyarlayarak oluşturulmuştur. 5 temel kirletici için hava kalitesi indeksi hesaplanmaktadır. Bunlar;  partikül maddeler (PM10), karbon monoksit (CO), kükürt dioksit (SO2), azot dioksit (NO2) ve ozon (O3)’dur.Ulusal Hava Kalitesi İndeksi tüm ölçüm istasyonlarımızın indeksleri hesaplanarak www.havaizleme.gov.tr web sitesinin ana sayfasında sırasıyla yayımlanmaktadır.

Bakanlığımız, kamuoyunun hava kalitesi ile ilgili bilgiye her ortamda ulaşımını kolaylaştırmak amacıyla, Ankara’daki hava kalitesi ölçüm istasyonlarından alınan veriler ışığında saatlik olarak güncellenen hava kalitesi indeksini, web sitesinin yanı sıra Ankara ilinde dört noktada yer alan LED ekranlar aracılığı ile yayımlamaya başlamıştır. Çevresel bilgiye ulaşım yöntemleri arasında etkili olduğu tecrübe edilen LED ekranların, Ulusal Hava Kalitesi İndeksini kamuoyu ile paylaşma amaçlı olarak ülke çapında kullanılması için girişimlere başlanmıştır.

Ülkemiz nüfusu dikkate alındığında hava kalitesinin ölçümlerle temsil edilebilmesi için istasyon sayısının en az 330 olması ve Mevzuatımız ve AB normları gereği olarak ölçülen parametre sayısının artırılması gerekmektedir.

Türkiye gibi geniş bir coğrafyaya yayılan hava kalitesi izleme ağındaki istasyon sayısının 330’a ulaşması, her bir istasyonda ölçülmesi gereken parametre sayısının artması, bakım-onarım ve kalibrasyon işlemleri ile veri alım yüzdesi ve veri kalite güvencesi şartları dikkate alındığında istasyonların tek bir merkezden yönetilmesi yerine etkin ve verimli bir hava kalitesi izleme ağı yönetimi için Türkiye genelinde İstanbul, Samsun, Erzurum, İzmir, Adana, Konya, Ankara, Diyarbakır merkez olmak üzere 8 Temiz Hava Merkezi (THM) kurulması hedeflenmektedir.  Bu merkezler ve bağlı olduğu iller aşağıdaki tabloda yer almaktadır. * işareti ile gösterilmiş olan il, temiz hava bölgesinin merkezi olup merkez müdürlüğü binası merkez ilde yer almaktadır.

Tablo-1. Temiz Hava Bölgeleri ve Bağlı İller

Marmara Bölgesi (kuruldu)

Ege Bölgesi

Kuzey İç Anadolu Bölgesi

Güney İç Anadolu Bölgesi

Orta Karadeniz Bölgesi

Doğu Anadolu Bölgesi

Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Akdeniz Bölgesi

  1. Balıkesir
  2. Bilecik
  3. Bursa
  4. Çanakkale
  5. Edirne
  6. İstanbul*
  7. Kırklareli
  8. Kocaeli
  9. Sakarya
  10. Tekirdağ
  11. Yalova
  12. Aydın
  13. Denizli
  14. İzmir*
  15. Manisa
  16. Muğla
  17. Uşak
  18. Ankara*
  19. Bartın
  20. Bolu
  21. Çankırı
  22. Düzce
  23. Eskişehir
  24. Karabük
  25. Kastamonu
  26. Kırıkkale
  27. Kırşehir
  28. Kütahya
  29. Yozgat
  30. Zonguldak
  31. Afyon
  32. Aksaray
  33. Antalya
  34. Burdur
  35. Isparta
  36. Karaman
  37. Kayseri
  38. Konya*
  39. Nevşehir
  40. Niğde
  41. Amasya
  42. Çorum
  43. Giresun
  44. Ordu
  45. Samsun*
  46. Sinop
  47. Sivas
  48. Tokat
  49. Ağrı
  50. Ardahan
  51. Artvin
  52. Bayburt
  53. Erzincan
  54. Erzurum*
  55. Gümüşhane
  56. Iğdır
  57. Kars
  58. Rize
  59. Trabzon
  60. Adıyaman
  61. Batman
  62. Bingöl
  63. Bitlis
  64. Diyarbakır*
  65. Elazığ
  66. Hakkari
  67. Malatya
  68. Mardin
  69. Muş
  70. Siirt
  71. Şanlıurfa
  72. Şırnak
  73. Tunceli
  74. Van
  75. Adana*
  76. Gaziantep
  77. Hatay
  78. K..Maraş
  79. Kilis
  80. Mersin
  81. Osmaniye

Temiz hava merkezlerinin kurulması, hali hazırda illerde kurulu bulunan istasyonlara ilave olarak kurulacak olan hava kalitesi ölçüm istasyonlarının bölge bazında sayısı, yeri ve tipi ile kirlilik kaynaklarının dağılımına göre istasyonlarda ölçülmesi gereken kirleticileri belirlemeye yönelik Hava Kalitesi Ön Değerlendirme çalışmaları ile başlamaktadır. Ön değerlendirme çalışmaları sonucunda ölçüm yapmanın gerekli olduğu ortaya çıkan lokasyonlarda ölçülmesi gereken kirleticileri içeren istasyonların, cihaz ve ekipmanlarıyla birlikte, kurulumları yapılmaktadır.

İstasyon kurulumuna eş zamanlı olarak, bölgeleri yönetecek temiz hava merkezlerinin binalarının, çalışma ofisleri ve laboratuvarları ile laboratuvar cihaz ve ekipmanlarını kapsayacak şekilde, kurulması çalışmaları yürütülmektedir. Merkezlerin kurulmasıyla birlikte merkezlerde görev alacak personelin istihdamı ve eğitimi çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Temiz hava merkezlerinin kurulumu ile ilgili 2015 yılı sonu itibari ile gelinen aşama ve gerçekleştirilmekte olan çalışmalar aşağıda özetlenmektedir:

8 temiz hava merkezinden ilki olan Marmara THM, “Marmara Bölgesinde Hava Kalitesi Alanında Kurumsal Yapılandırma” başlıklı bir AB Projesi kapsamında “Marmara Temiz Hava Merkezi Müdürlüğü” olarak 13522 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 2008 yılında İstanbul’da kurulmuş olup bakım-onarım birimi, kalibrasyon laboratuvarı, analitik laboratuvar ile veri işletim ve validasyon merkezini içeren hizmet binası ve personeli ile 11 ilde aktif olarak görevini sürdürmektedir.

İzmirTHM’ne bağlı 6 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları 2013 yılında tamamlanmıştır. İzmir THM’deön değerlendirme projesi sonucuna uygun olarak yeni istasyonların kurulumu ile ilgili sözleşme imzalanmış olup istasyon kurulumlarının 2016 yılında tamamlanması ve böylece bölgede mevcut 16 adet istasyonun 55’e çıkarılması hedeflenmektedir.

Ankara THM’ne bağlı 13 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları Haziran 2015’te tamamlanmış ve çalışmanın sonucunda bölgede hangi lokasyonlarda hangi kirletici parametrelerin ölçülmesi gerektiği ortaya çıkarılmıştır. Ankara THM’ye bağlı yeni istasyonların kurulumu çalışmalarına 2017 yılında başlanması planlanmaktadır.

Konya THM’ne bağlı 10 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları Ekim 2014’te başlamış olup 2016 yılı başında tamamlanmıştır. Yeni istasyonların kurulum çalışmalarına 2017 yılında başlanması planlanmaktadır.

Samsun THM’ne bağlı 8 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları 2012 yılında tamamlanmıştır. Samsun THM’de ön değerlendirme projesi sonucuna uygun olarak 20 adet yeni hava kalitesi ölçüm istasyonu 2015 yılı itibari ile kurulmuş, ölçülen parametre sayısı 2 (PM10, SO2)’den 6 (PM10, PM2.5, NOx, SO2, O3, CO)’ya çıkarılmıştır. Böylece Samsun THM’ye bağlı 8 ilde toplam hava kalitesi ölçüm istasyonu sayısı 29’a ulaşmıştır.

ErzurumTHM’ne bağlı 11 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları 2013 yılında tamamlanmıştır.ErzurumTHM’deön değerlendirme projesi sonucuna uygun olarak yeni istasyonların kurulumu tamamlanmış ve böylece bölgede mevcut 12 adet istasyonun sayısı 27’ye çıkarılmıştır.

Diyarbakır THM’ne bağlı 15 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları 2015 itibari ile başlamış olup devam etmektedir.

AdanaTHM’ne bağlı 7 ilde hava kalitesi ön değerlendirme çalışmaları Ekim 2014’te başlamış olup 2016 yılı başında tamamlanmıştır. Yeni istasyonların kurulum çalışmalarına 2017 yılında başlanması planlanmaktadır.

Tüm THM’ler için arsa tahsis çalışmaları tamamlanmıştır.Kurulması hedeflenen 7 temiz hava merkezinin bina inşaat süreci ile ilgili olarak; Ankara THM’nin Bakanlığımızın Gölbaşı/Ankara’da bulunan Çevre Referans Laboratuvarı binasında kurulması planlanmaktadır. Konya, Adana ve ErzurumTHM’leribinaları Kasım 2015 itibari ile tamamlanmıştır. Samsun ve İzmirTHM’lerin binalarının ise 2016 yılı Temmuz ayında tamamlanması planlanmaktadır. Diyarbakır THM’ninbina inşaatı süreci devam etmektedir.

Bakanlığımız, Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı ile halkın çevresel veriye erişim hakkını gözetmekte ve karar vericiler ile yetkili otoritelere en doğru, güvenilir ve temsiliyeti yüksek hava kalitesi verisinisağlama amacıyla çalışmalarını sürdürmektedir. Bu görev bilinciyle Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’nıhem işletimi ve yönetiminde iyileştirmeler yaparak hem de ağın ihtiyaca uygun olarak genişlemesinisağlayarak sürekli geliştirmektedir.